نگاهی گذرا بر مبحث نمونه گیری

مدیر انجمن: Ebrahim-Bayazidi

موضوع جدید ارسال پست
نمایه کاربر
Ebrahim-Bayazidi
مدير کل سايت
مدير کل سايت
پست: 2331
تاریخ عضویت: پنج‌شنبه ۲۸ مهر ۱۳۹۰, ۱۱:۵۸ ق.ظ
محل اقامت: تهران
تشکر کرده: 7 دفعه
تماس:

از آغاز پيدايش بشر تا كنون ، هميشه و همواره سوالات فراواني در زندگي و امور جاري مطرح بوده است . پرسش هاي فراواني كه نائل شدن به پاسخ هاي آنها منوط به انجام آزمون و تحقيق بوده است . انجام اينگونه تحقيقات نيز مستلزم صرف انرژي ، هزينه ، زمان و ... مي باشد كه انسانها سعي در كاهش اين پارامترها داشته اند . در بسياري از موارد كه رسيدن به پاسخ سوالات مطروحه مستلزم انجام تحقيق و پژوهش در جوامع آماري گسترده مي باشد ، استفاده از تكنيك هاي نمونه گيري از لحاظ موارد مذكور ، نمود بيشتري پيدا كرده اند . اما اينكه نمونه و نمونه گيري چيست و چرا به دنبال نمونه گيري هستيم؟ ، مباحثي مي باشند كه سعي شده است در اين مجال كوتاه ، مورد بررسي و مطالعه قرار گيرند .

نمونه و نمونه گيري : ( sample & sampling )
تعاريف مختلف و گوناگوني جهت نمونه ، نمونه گيري و ديگر اصطلاحات رايج اين مقوله عنوان شده است . يكي از تعاريف موجود ، نمونه را بدين شرح توصيف نموده است كه هر جزء جامعه را مي توان نمونه آن جامعه دانست يا در تعريفي ديگر ، نمونه كوچك ترين واحد مستقلي است كه يك پاسخ فراهم مي آورد . نمونه بايد معرف جامعه آماري باشد يعني صفات جامعه ، مخصوصاً صفاتي كه داراي اهميت است به تناسب در نمونه وجود داشته باشد . نمونه گيري به روش هاي منظم انتخاب اطلاق مي شود و در تحقيقات اجتماعي براي انتخاب افراد يا موردهاي تحقيق بكار مي رود .


اما مفهوم ديگر قابل توجه در اينجا" چهارچوب نمونه گيري " مي باشد . در واقع شمارش جامعه آماري يا فهرست جامعه آماري را چهارچوب نمونه گيري مي نامند . همواره نمونه از چهارچوب نمونه گيري انتخاب مي شود .
در قدم نخست نمونه ها را مي توان در دو مقوله وسيع احتمالي(probability sampling ) و غير احتمالي
(non-probability sampling )جاي داد . در نمونه گيري احتمالي هر يك از واحدهاي تشكيل دهنده جمعيت ، براي


وارد شدن در نمونه از يك احتمال معين ، برابر يا نابرابر ولي نامساوي با صفر برخوردار است . انتخاب نمونه احتمالي با كمك عامل شانس انجام مي شود . اين عامل شانس است كه به جاي قضاوت و دانش محقق ، معين مي كند كدام واحد بايد در نمونه وارد شود . بنابراين ، اشتباهات در نمونه هاي احتمالي عمدتاً از مقولة اشتباهات تصادفي (random error ) است . البته اشتباهات تصادفي قابل اندازه گيري مي باشند . بر همين اساس با استفاده از آزمونهاي آماري معني دار بودن ، محقق مي تواند با اطميناني معين نسبت به تعميم پذيري برآوردهاي نمونه اي قضاوت كند .
در نمونه گيري غير احتمالي ، به جاي تكيه بر عامل شانس ، نمونه به كمك قضاوت انساني انتخاب مي شود . قضاوتي كه خود تحت تاثير مقوله هاي اطلاعات و علايق شكل مي گيرد . بنابراين ، شانس وارد شدن هر يك از واحدهاي جمعيت در نمونه ، نامعين و نامعلوم مي ماند. اشتباهات برآورد در نمونه هاي غير احتمالي اغلب غير تصادفي و غير قابل اندازه گيري است. بنابراين ، تعميم پذيري نتايج حاصل از نمونة غير احتمالي نامشخص است ، مگر آنكه وقايع بعدي يا انجام همان مطالعه به مدد نمونه گيري احتمالي ، امكان ارزيابي نتايج را فراهم كند .
اما چرا استفاده از نمونه و نمونه گيري توصيه مي گردد ؟ بر اساس دلايل متعددي همچون بصرفه بودن ، رسيدن به پاسخ در مدت زمان كوتاهتر، درست و دقيق تر بودن نتايج ، به روز بودن نتايج و ... از نمونه گيري استفاده مي گردد . سوال ديگري كه مطرح مي باشد اين است كه چگونه استفاده از بحث نمونه گيري منتج به نفع و سود ما در حين انجام تحقيقات و پژوهش ها مي گردد ؟ پاسخ اين سوال را مي توان در مطالب مشروح كه در ادامه آمده است ، دنبال نمود .

تاثير نمونه گيري بر كاهش هزينه هاي تحقيق :
به عنوان مثال شما فرض كنيد كه قصد آن را داريد كه ميانگين قد و وزن دانش آموزان يك دبيرستان پسرانه 500 نفري را بدست آوريد . آيا شما تمامي دانش آموزان را به ترتيب دعوت كرده ، قد و وزن آنها را اندازه گيري نموده و پس از آن به ميانگين قد و وزن آنها دست پيدا مي كنيد ؟ اگر هزينه متوسط جهت اندازه گيري قد و وزن هر دانش آموز را 1000 ريال فرض كنيد ، در پايان طرح مذكور با هزينه اي معادل 500.000 ريال صورت مي پذيرد .حال اگر نمونه اي را با تعداد 50 نفر از اين دانش آموزان انتخاب كنيد ، در پايان هزينه 50.000 ريال جهت دسترسي به اين نتيجه



را خواهيم داشت . در اينجا لازم بذكر است كه هر چقدر كه تعداد جامعه آماري مورد مطالعه افزايش يابد ، اين تفاوت هزينه بيشتر مي شود كه در طرح هاي كلان ، كاملاً قابل توجه مي باشد .

تاثير نمونه گيري بر كاهش زمان تحقيق :
در مثال بالا اگر متوسط زمان لازم جهت سنجش قد و وزن هر دانش آموز را 3 دقيقه فرض كنيم ، 1500 دقيقه معادل 25 ساعت ، زمان براي اجراي طرح لازم است . در حالي كه اين زمان براي نمونه 50 نفري معادل يك دهم آن يعني 150 دقيقه مي باشد .

تاثير نمونه گيري در دسترسي به پاسخ هاي دقيق تر :
در مثالي ديگر فرض كنيد كه شما قصد انجام تحقيقي جهت برآورد ميانگين حقوق كاركنان سطح كارشناسي در شهر تهران را داشته باشيد . بعد از شروع انجام تحقيق و با توجه به طولاني بودن مدت زمان تحقيق ، ممكن است پس از انجام مطالعه ، بسياري از كاركنان به سطوح بالاتر ارتقاء يافته يا به مشاغلي ديگر مشغول به كار شده باشند كه اين امر درستي و دقت تحقيق شما را تحت تاثير قرار مي دهد . از اين رو با انتخاب نمونه و كوتاه نمودن زمان تحقيق مي توان برآورد و سنجشي دقيق تر را موجب شد . به عبارتي ديگر بدليل آنكه در سرشماري خطاهاي جمع آوري اطلاعات كم نمي باشد ، لذا با افزايش اين خطاها به علت زيادي نمونه ها ، اطلاعات به سمت نادرستي ميل خواهند كرد .

تاثير نمونه گيري در دسترسي به پاسخ هاي به روز تر :
چنانچه همان مثال بالا را مجدداً مد نظر قرار دهيم ، خواهيم ديد كه انتخاب نمونه در كوتاه تر شدن زمان تحقيق و به روز تر بودن نتايج تحقيق تاثير بسزايي دارد .



آزمون مخرب :
در برخي از بررسي هاي آماري ، انجام يك آزمون ممكن است موجب تخريب و تحمل خساراتي باشد . نمونه گيري مي تواند اين مورد را بدرستي كنترل نمايد . به عنوان مثال مي توان آزمون هاي كنترل كيفيت را در نظر گرفت .

دسته بندي روش هاي نمونه گيري :
با توجه به مطالب عنوان شده ، صرفنظر از اينكه چه روش آماري را براي استنباط جامعه به كار مي بريم ، قدرت آن روش به روش انتخاب شده براي نمونه گيري بستگي دارد . در صورتي مي توان گفت كه نمونه نماينده واقعي جامعه مي باشد كه نمونه گيري آن درست انتخاب شده باشد .
همانطور كه در پيش و در بخش نمونه و نمونه گيري اشاره كرديم، نمونه ها و نمونه گيري منطبق بر روشهاي احتمالي و غير احتمالي مي باشند كه در ادامه به تشريح هر يك مي پردازيم .
الف - روش هاي رايج مورد استفاده براي نمونه گيري احتمالي عبارتند از :
• روش نمونه گيري تصادفي ساده ( simple random sampling method )
• روش نمونه گيري نظام يافته (systematic sampling method )
• روش نمونه گيري طبقه اي (stratified sampling method )
• روش نمونه گيري خوشه اي ( cluster sampling method )

روش نمونه گيري تصادفي ساده : ( simple random sampling method )
اين شيوه يكي از ساده ترين شيوه هاي نمونه گيري مي باشد . همان طوري كه از عنوان اين شيوه مشخص است ، بصورت تصادفي مي توان نمونه را از جامعه مورد نظر انتخاب كرد . انتخاب تصادفي (random selection ) شيوة اصلي انتخاب در نمونه گيريهاي احتمالي است . تركيبهاي مختلف از كاربرد اين شيوة نمونه گيري روي واحدهاي منفرد و مجتمع ، در يك يا چند مرحله و در داخل طبقات مختلف هم مرحله ، طرحهاي پيچيده تر نمونه گيري را بوجود مي آورد . در يك نمونه تصادفي ساده ، كه عموماً با كمك جدول اعداد تصادفي برگزيده مي شود ، شانس


همة واحدهاي جمعيت براي ورود به نمونه مساوي است . در واقع نمونه گيري تصادفي ساده يكي از مصاديق بارز و با اهميت نمونه گيري با احتمال برابر است . در نمونه گيري با احتمال برابر، وزن دادن در مرحلة تحليل داده ها ، ضروري نيست . از اين روست كه اصولاً محقيقن اين نوع نمونه گيري را معمولاً بر نمونه‌گيري با احتمالات نابرابر ترجيح مي دهند. اين شيوه نمونه‌گيري به دو صورت انجام مي پذيرد :
الف – جدول اعداد تصادفي .
ب – قرعه كشي .

روش نمونه گيري نظام يافته (systematic sampling method )
اين روش ، تغيير شكل يافته روش نمونه گيري تصادفي ساده مي باشد . استفاده از نمونه گيري تصادفي ساده ، مستلزم دسترسي به يك فهرست كامل از واحدهاي تشكيل دهندة جمعيت است . در مواردي كه تهيه يا دسترسي به چنين فهرستي مقدور و يا مقرون به صرفه نمي باشد ، به عنوان جايگزين نمونه گيري تصادفي ساده ، از نمونه گيري سيستماتيك يا نظام يافته استفاده مي شود . در نمونه گيري نظام يافته به جاي استفاده از از جدول اعداد تصادفي براي انتخاب نمونه ، پس از انتخاب يك نقطة شروع تصادفي بايد بصورت سيستماتيك پيش رفت و از هر k واحد يكي را وارد نمونه كرد .

روش نمونه گيري طبقه اي : (stratified sampling method )
در نمونه گيري تصادفي ساده يا نمونه گيري سيستماتيك تمامي واحدهاي جمعيت در يك جا در معرض شانس انتخاب قرار مي گيرند . حال اگر جمعيت را ابتدا به دو يا چند طبقه تقسيم كنيم و سپس روشهاي مذكور را در داخل طبقات تشكيل دهندة جمعيت پياده كنيم ، نمونه گيري طبقه اي يا گروهي حاصل مي شود . در نمونه گيري طبقه اي ، كسر نمونه اي يا نسبت انتخاب در داخل طبقات ممكن است برابر يا نا برابر باشد . اگر كسر نمونه اي در همة طبقات مساوي باشد ، نمونه را طبقه اي و نسبي مي خوانند . نمونه گيري طبقه اي نسبي در مقولة روشهايي است كه در آن احتمال انتخاب براي همة واحدهاي جمعيت برابر است . حال به منظور صرفه جويي در هزينه يا به قصد ارتقاي دقت


احتمالي برآوردهاي حاصل از نمونه ، ممكن است كسر نمونه اي را براي طبقات مختلف نابرابر يا متغير تعيين كنيم . در آن صورت ،نمونه طبقه اي و غير نسبي خواهد بود . نمونه گيري طبقه اي غير نسبي در مقولة روش هايي است كه در آن احتمال انتخاب نابرابر است يا شانس انتخاب براي همة واحدهاي تشكيل دهندة جمعيت يكسان نيست .

روش نمونه گيري خوشه اي ( cluster sampling method )
اگر واحدهاي تشكيل دهندة جمعيت مجتمع ، يعني خوشه هايي از افراد باشند و اگر تمامي افراد تشكيل دهندة خوشه هاي برگزيده شده مشاهده شوند ، نمونه گيري را خوشه اي يك مرحله اي يا به طور خلاصه ، خوشه اي مي خوانند . اگر به جاي مشاهدة تمام افراد تشكيل دهندة خوشه هاي انتخاب شده ، نمونه اي از افراد داخل آنها براي مشاهدة نهايي برگزيده شود ، نمونه گيري را دو مرحله اي مي خوانند . در نمونه گيري دو مرحله اي و شكل گسترده آن – يعني نمونه گيري چند مرحله اي - شانس وارد شدن افراد جمعيت در نمونه ممكن است برابر و يا نابرابر باشد . اگر نمونه گيري در همة مراحل با احتمالي برابر انجام شود ، نمونه نهايي هم با احتمال برابر خواهد بود . ولي نمونه ها ممكن است در مراحل مختلف با احتمالات نابرابر انتخاب شوند . در آن صورت اگر طرح ريزي نمونه چنان باشد كه احتمالات نابرابر در مراحل مختلف يكديگر را جبران نمايند ، نمونة نهايي باز هم نمونه اي با احتمال برابر خواهد بود . نمونه گيري با احتمالي متناسب با حجم خوشه مصداق بسيار با اهميتي از اين نوع نمونه گيري است .
نكته قابل توجه اينكه در اين روش نمونه گيري، هر چقدر كه جامعه ناهمگن باشد، با توجه به عدم امكان تهيه خوشه مناسب ، اعتبار نمونه گيري كاهش مي يابد . در اين حالت به ناچار بايد جامعه آماري بر اساس متغير تفكيك كننده جامعه تقسيم شود و در درون هر قسمت نمونه اي متناسب برگزيده شود ( نمونه گيري طبقه اي ) .
ب - روش هاي رايج مورد استفاده براي نمونه گيري غيراحتمالي عبارتند از :
• نمونه گيري آسان .
• نمونه گيري تعمدي يا قضاوتي .
• نمونه گيري سهميه اي .
• نمونه گيري زنجيره اي .


روش نمونه گيري نمونه آسان :
نمونه آسان ، نمونه در دسترسي است كه ظاهراً قادر به دادن پاسخ هاي تحقيق مورد نظر محقق است . البته نمونه آسان از هر كسي تشكيل نمي شود . به عنوان مثال ، رفتن به خيابان و نگه داشتن رهگذران و دادن پرسشنامه و خواستن نگرش شان راجع به اعتياد احتمالاً كار درستي نمي باشد . چه بسا بسياري از رهگذران پاسخ دادن به پرسشهاي غريبه اي رهگذر را پسنديده نمي دانند . بهتر است همواره در نظر بگيريم چه كساني براي پاسخگويي مناسب اند و با توجه دقيقي به پرسشنامه ما پاسخ خواهند داد .

روش نمونه گيري تعمدي يا قضاوتي :
در اين نوع نمونه گيري عموماً عام ترين ويژگي هاي تيپ مطلوب نمونه در نظر گرفته مي شود و محقق مي كوشد دريابد اين افراد را در كجا مي توان پيدا كرد و سپس در پي مطالعه آنها بر مي آيد .

روش نمونه گيري سهميه اي :
نمونه گيري سهميه اي نوعي نمونه گيري غيراحتمالي است كه غالباً با نمونه گيري احتمالي طبقه بندي اشتباه گرفته
مي شود . دليل اين اشتباه هم اين است كه در اين نمونه گيري سعي مي شود كه پاره نمونه هايي با حجمي خاص از گروههاي كاملاً معيني گرفته شود . اختلاف اين نوع نمونه گيري با روش نمونه گيري طبقه اي در اين است كه نمونه گيري سهميه اي فاقد چهارچوب نمونه گيري براي انتخاب نمونه است . در عوض گروهها معين شده ، حجم نمونه گيري از هر گروه تعيين مي شود و سپس از هر كجا كه بتوان افراد واجد شرايط را پيدا كرد ، آنها را براي نمونه گيري سهميه اي انتخاب مي كنند .

روش نمونه گيري زنجيره اي :
در اين نوع نمونه گيري نخست چند نفر را كه داراي مشخصات مورد نظر هستند را پيدا مي كنيم و بعد از مصاحبه با آنها تقاضا مي كنيم كه اگر افراد ديگري را مي شناسيد كه داراي همان مشخصات ( يا هر خصوصيات مورد نظر


ديگري ) اند معرفي كنند . بدين طريق هر پاسخگو خود منبعي براي اسامي پاسخگويان ديگر شده ، رفته رفته بر تعداد پاسخگويان افزوده مي شود .

منابع :
• نحوه انجام تحقيقات اجتماعي – ترز. ال . بيكر – ترجمه هوشنگ نايبي – انتشارات روش .
• روشهاي تحقيق در علوم اجتماعي – باقر ساروخاني – جلد اول – اصول و مباني – انتشارات پژوهشگاه
علوم انساني و مطالعات فرهنگي .
• مقدمه اي بر نمونه گيري در تحقيق – دكتر حسن سرايي – انتشارات سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاهها ( سمت ) .
• مباني پژوهش در علوم رفتاري –فرد . ان . كرلينجر – ترجمه دكتر حسن پاشا شريفي و دكتر جعفر نجفي زند - جلد اول – انتشارات آواي نور .

بازگشت به “روشهای نمونه گیری”

  • اطلاعات